Wachten met de oversteek  tot na de Semana Santa is niet slim , die is 5 april afgelopen, 6 april moeten we Marokko uit, dan zijn de 3 maanden verlopen. Niet slim omdat veel Spanjaarden , als ze een weekje vrij zijn, naar Marokko gaan. Die gaan dan allemaal weer terug omstreeks 5 april, de boten zullen volgeboekt zijn. Maar ook het weer is belangrijk, er is , net als  noord Marokko, ook in Spanje/Portugal erg veel schade aangericht aan de wegen , als er opnieuw slecht weer zou komen, dan blijven we iets langer dan 20 maart hier.

De fietstocht van gisteren is voor mij  een beetje verleerd afgelopen. Ongeveer een maand geleden heb ik een spierkneuzing opgelopen, een spier zat beklemd tussen de onderste ribben. Daar had ik de laatste dagen helemaal geen last meer van, door het fietsen is de pijn weer wat terug. Ondanks de ondersteuning af en toe flink moeten trappen omdat ik bewust de maximale ondersteuning niet gebruik om toch wat lichaamsbeweging te hebben.. Geen moment gedacht dat dat van negatieve invloed zou kunnen zijn op die spier, ik had gewoon geen last meer. Nu dus wel weer. 

Toch zijn we voor het eerst met zijn tweeën op de fiets naar het centrum gefietst. Daar is niet veel inspanning voor nodig, het is een  vrij vlakke rit en  meer ondersteuning gebruikt. We hadden wat boodschappen nodig en vanavond gaan we ook lopend naar het feestje van Mohammed, dat dachten we toen nog. . 2x lopen naar de stad is teveel voor mijn hielspoor. En omdat we toch met de fiets in de buurt waren, meteen bij hotel/restaurant Chez Antoine een paar flessen wijn gekocht. Spaanse, geen Marokkaanse die verkopen/schenken ze daar niet.

In Marokko wordt al duizenden jaren wijn verbouwd, de Romeinen hebben deze wijnbouw verder ontwikkeld. In Volibilus, bekend om zijn mozaïeken die in Romeinse villa’s deel van de vloeren waren, zijn sporen gevonden van wijnbouw in die tijd. In de 7e eeuw werd Marokko Islamitisch en verdween de wijnbouw grotendeels. Echter onder de Franse overheersing (1912-1956) werd de wijnbouw sterk uitgebreid en commercieel. De eerste moderne wijngaarden en commerciële wijnhuizen werden in de jaren 20 en 30 van de vorige eeuw een feit. Na de onafhankelijkheid van Marokko liep aanvankelijk de wijnproductie terug maar sinds de jaren 90 is de productie weer toegenomen. Dit heeft alles te maken met de toename van het toerisme in Marokko. Daarom heeft nu  de stad Fez  ( wat toch een islamitisch spirituele stad is)de regels voor het schenken van alcoholica tijdens de ramadan versoepeld in horecagelegenheden met een vergunning. Dit heeft een discussie op gang gebracht onder intellectuelen , men moet geen op religie gebaseerde beperkingen t.a.v. alcoholica ook gaan toepassen op de normen en waarden van niet- of anders-gelovige toeristen. Er zal de komende jaren wel een discussie zijn , wel/geen alcoholconsumptie onder toeristen tijdens de ramadan tussen verlichte denkers en religieuze scherpslijpers. Maar kijken in wiens voordeel deze woordenstrijd beslecht zal worden, de koopman of de dominee.

Omdat het volkomen onduidelijk was of het feest ‘van Mohammed’ de garagist,de Iftar wel of niet doorging en waar precies het was, besloten we om er niet naar toe te aan. We hebben gewoon onze keek op de dag gehouden,  dat was tenminste iets wat wel doorging op een bekende plek.

Het was vandaag een heerlijke dag, iets te weinig wind want de 26º voelde veel warmer aan.

Tafraout 22-06-2026, zondag

Gisterenavond ons over de route richting ferry gebogen, welke plaatsen zullen we nog aandoen. Glaasje wijn erbij en het werd wat later dan gewoonlijk om 0.30 uur lagen we in bed.

De dagen vliegen hier voorbij, gisteren bijvoorbeeld slechts 4 bladzijden uit het boek ‘Celine ‘ van Pieter Waterdrinker gelezen . Afgezien van wat boodschappen en een glaasje jus d’orange op een terrasje waar we op een gegeven moment met zijn zessen zaten ( na Marita en Henk schoven ook Gerrie en Annie aan) ,  hebben we ons vermaakt rond de camper , een praatje hier , een praatje daar. Genieten van de omgeving, een kleine wandeling door het keteldal, keek op de dag en weer was er een dag voorbij in deze wonderbaarlijk mooie omgeving.

Ik heb in de jaren 70 als vrijwilliger Nederlandse les gegeven aan mannen, sommigen waren analfabeet, het was een soort aanschouwend onderwijs. Wat toen opviel was dat Marokkaanse gezinnen kinderrijk waren, zowel hier als in Marokko waar we in ’72 en ’73 geweest zijn. Kinderrijke gezinnen waren toen een soort levensverzekering, zij konden op het land werken als de ouders te oud waren, grote gezinnen woonden toen bij elkaar. Die reizen naar Marokko waren de aanleiding om dat vrijwilligerswerk te doen, een beetje in het verlengde van van mijn werk toen, les geven aan partieel leerplichtige werkende jongeren. 

In Nederland is in de loop der jaren het aantal kinderen per Marokkaans gezin gedaald. Kregen vrouwen in de jaren 80 ongeveer 7 kinderen,  vrouwen van de 2e generatie , geboren in Nederland, krijgen  nu gemiddeld 2- 2,2 kind. Tot onze verassing blijkt dat een fractie hoger dan in Marokko waar het aantal geboortes per gezin gedaald is tot onder de 2. De leeftijd waarop mensen voor het eerst trouwen schuift steeds verder op. Dat hangt samen met een langere schoolloopbaan, meer zelfstandigheid van vrouwen, veranderende leefpatronen en individualisering. Ook economische factoren spelen mee, zoals werkloosheid en onzekerheid op de arbeidsmarkt. Het dalen van het geboortecijfer tegelijkertijd met het toenemen van de levensverwachting heeft consequenties voor Marokko. Het gemiddelde aantal kinderen per vrouw in Marokko is gedaald naar 1,97, onder de grens van 2,1 die nodig is voor bevolkingsvernieuwing. Volgens een  onderzoeksrapport versnelt daardoor de vergrijzing en groeit de druk op de pensioenen. De levensverwachting bij geboorte steeg van 47 jaar in 1960 naar 76,4 jaar in 2024. In dit opzicht lijkt Marokko veel op de ontwikkelingen met bijbehorende problematiek van westerse landen. Het aantal 60 plussers in Marokko is met ongeveer 14% op dit moment wel een stuk lager dan in Nederland..

Vanmorgen zijn we naar Tazka gewandeld , een klein dorpje vlakbij Tafraout. Elke keer dat we in Tafraout zijn wandelen we daar wel heen. Eerst kom je door de palmerai , hier staan ook veel campers. Wij hebben er ook wel gestaan maar je bent wat verder van Tafraout af dan in het keteldal. In de Palmerai staan Arnold en Janny uit Zelhem, we hebben weer wat bijgekletst , we hadden ze ontmoet in Marrakesh.

Tazka was een prachtig authentiek dorpje, deels gebouwd in de rotsen , met pisé huizen. Het is nog steeds een mooi dorpje maar veel huizen zijn ingestort, nieuwbouw wordt dan gepleegd met gasbetonblokken waardoor het authentieke karakter langzaam verloren gaat. Het is er  heel stil, zeker nu tijdens de ramadan, we hebben  genoten  om er te wandelen. De enige activiteit was een oudere man die mallen knipte voor motieven op djellaba's. Als ik hem tenminste goed begrepen heb, hij sprak geen FransWel hadden we last van de hitte, we hebben het wel vaker meegemaakt dat het hier boven de 25º was, maar zoals nu, met een aantal dagen op een rij met heel weinig wind, niet eerder wat we ons kunnen herinneren.

Het misverstand over het eten na zonsondergang, de Iftar is opgelost. We zijn vanavond opnieuw uitgenodigd voor de Iftar, het zal zijn in de tuin van een rijke inwoner van Tafraout, directeur van een grote verffabriek. Deze man heeft kennelijk een zwak hart voor Nederlanders gekregen tijdens de corona periode. Toen waren er een aantal camperaars die niet met de ferry naar Europa konden vanwege de gesloten grenzen. Alle inwoners van Tafraout en de camperaars kregen toen een voedselpakket. Nederlandse camperaars hebben toen een houten bord gemaakt met de tekst  erin gebrand: “Dank aan Tafraout, namens de Nederlandse camperaars” of woorden van gelijke strekking.

Dus een vroeg verslag vanavond i.vm. de iftar uitnodiging.

Tafraout 23-02-2026, maandag

Gisterenavond om een uur of zes naar de Iftar gewandeld, aan de buitenkant van Tafraout. We waren met zijn zevenen, en kwamen bij een soort buurthuis waar we werden tegengehouden bij de ingang . Er mochten 4 mensen naar binnen, wij maakten kenbaar dat we toch echt genodigden waren. Er werden nog wat Marokkanen binnengelaten, de mensen werden geteld. Na slechts een paar minuten mochten we toch naar binnen, we werden wel verdeeld over 2 tafels waardoor we tussen Fransen kwamen te zitten, wel leuk eigenlijk. We bevonden ons in een soort binnentuin met 2  langwerpige tenten, links zaten in een kleine ruimte een paar vrouwen met kinderen, vervolgens de buitenlandse gasten, sommigen op uitnodiging van Mohamed, anderen stonden op de camping Les Trois Palmiers en waren uitgenodigd door de campingbaas. Ook waren er Fransen die niet uitgenodigd waren. Aan de rechterkant zaten de Marokkaanse  mannen,  waaronder veel veel jonge mannen . Er waren een stuk of 8 in het wit geklede mannen, dat waren de bedienden. 

We zaten aan tafels waar al een grote pan met harira stond, bij ieder bord stond een plastic broodtrommeltje gevuld met een croissantje, broodje, hard gekookt ei , puntje smeerkaas, dadels, een mierzoet gebakken soort koekje met sesam zaad waar de honing vanaf droop, dat heet Chebakia. Er was een kan met een onduidelijke drank, w.s. warme melk met wat anijs en nog iets, bijzonder, niet heel erg lekker maar smaken verschillen. De harira was wat flauw maar met het zout en komijn op tafel kon het goed op smaak worden gebracht. Nu moet ik er geen culinaire beschrijving van maken maar het ging er natuurlijk om dat we gezamenlijk de Iftar deelden. Er werd geen teken gegeven wanneer we konden beginnen met eten , de zon was al 5 minuten onder toen de Marokkaanse gasten begonnen te eten en wij het voorbeeld volgden. Na een half uur begonnen de eerste Marokkanen de tafels te verlaten, wij en andere buitenlandse gasten bleven wat langer natafelen. Het was leuk om bij te wonen, het was een wat sobere gebeurtenis maar er werd wel in praktijk gebracht wat de Iftar is , het gezamenlijk eten. En dan ook nog gefinancierd door de weldoener van het dorp, de directeur van de grote Atlas verffabrieken. Op een zuiltje stond de tekst: ‘Welkom aan de tafels van de meest barmhartige.’ (Allah) Het benadrukt liefdadigheid ( sadaqa, een van de vijf zuilen van de islam)) en het gezamenlijk eten verwijst naar de gastvrijheid  en zorg voor armen en  reizigers .   Hoewel de camperaars niet bepaald tot de  meer behoeftige reizigers  behoren was het een bijzondere ervaring. En heel bijzonder: Everdien heeft harira gegeten!

Het was nog een zwoele avond toen we terug wandelden. In de camper voelden we dat we moe waren van de afstand die we gelopen hadden in totaal 9 km  gelopen vandaag ruim , 13.000 stappen.  dan we gewend zijn en verantwoord achten voor mijn hielspoor, maar tot op heden lijkt het stabiel. We konden wel lekker ontspannen in de camper met tv kijken, Metropolis, Nieuwsuur en leuk dat het programma Kiespijn weer op de tv is . Vooral het linkse team is leuk samen gesteld ( wat is die man toch bevooroordeeld ) met de cartooniste Jip van den Toorn, de schrijfster , milieuactiviste en juriste voor o.a. Extinction Rebellion Hannah Prins en cabaretier Dolf Jansen.  

Vanmorgen zijn we gaan verhuizen naar de overkant. Ik zag de weersverwachting voor .a.s. donderdag en dan kan het 75 km p/h gaan waaien. Wij stonden bij een palmboom die wat ziek is, een gedeelte onderaan de stam is aangetast. Voor onze gemoedsrust zijn we gaan verhuizen, 2 jaar geleden vertrouwden we het al niet. We zijn zeer tevreden met dit plekje , eventueel schaduw van een struik en een geweldig uitzicht . Een nieuwe ervaring, ongeveer 30 m van onze ‘oude ‘  plek, we zijn blij.     

Toen wij gisteren wandelen waren is Latifa hier bij de campers geweest. Latifa was onder de hoede genomen door Henk en Jannie die haar ondersteunden, geliefde camperaars waar we vorige week al over schreven. Toen Jannie is  overleden is overeenkomstig haar wens een schenking aan Latifa gedaan, die wil het restaurantje ‘Jannie’ hier starten,  we hebben  met  de Avondrood + groep gegeten daar. We zijn naar haar huis gewandeld in een pittoresk straatje.  Het restaurant in haar huis is in opbouw, na de ramadan worden er materialen uit Agadir gehaald en dan kan de bouw worden voltooid. De man van Latifa gaf uitleg en het dochtertje Mala was aanvankelijk ook aanwezig , een leuk meisje van 9 jaar. 

Iedereen heeft bastila gegeten wat  een klassiek Marokkaans feestgerecht is en moeilijk verkrijgbaar is in restaurantsen zo ja dan moet het vaak van tevoren besteld. Het was uitstekend gekruid en smaakte prima, als garnituur smakelijk gebakken groenten en we kregen er frites bij , die waren wat minder geslaagd, koud en slap.

Er was vandaag iets meer wind, daardoor voelde de warmte meer behaaglijk, een stralende dag met weer omstreeks 25º.

Tafraout 24-02-2026, dinsdag

Toen we vanmorgen de blindering openden keken we meteen uit over het keteldal  richting Tazka,  daar kunnen we de laatste week dat we hier zijn,  elke dag van genieten.

Als je afgaat op de temperatuurvermelding van Polarsteps, dan zouden we al 2 dagen met 30º hebben gehad en 1 dag zelfs 33º. Dat is quatsch, het is wel warm in Tafraout met de laatste dagen temperaturen rondom de 25º, wat ongeveer 5º boven het langjarig gemiddelde is. Pieter  heeft een geijkte thermometer en we hebben hier wel 26º gehad, dat was de dag dat Polarsteps 33º vermeldde.  Wel voelt het af en toe erg warm aan, als het windstil is. We zitten op ruim 1000m hoogte, de lucht is wat ijler en de zon staat hoog aan de hemel. Kortom een prima winter al een tijdje. 

Even een foutje recht zetten die ik gisteren maakte: ik schreef over de financiering van de iftar dat dat de Sadaqa was, een van de 5 zuilen van de islam. Dat klopt niet , de 5 zuilen zijn 

1. De Shahada, de geloofsbelijdenis ( er is maar één god en dat is Allah)
2. Salat, de 5 dagelijkse gebeden
3. Zakat: een verplichte bijdrage, meestal 2,5 % van het spaargeld voor armen en behoeftigen
4. Sawm: het vasten tijdens de maand ramadan van zonsopgang tot zonsondergang
5. Hadjdj: indien fysiek en financieel mogelijk minstens 1 keer een bedevaartreis naar Mekka.

De verwarring bij mij ontstond doordat ik de Zakat en de Sadaqa door elkaar haalde, mijn kennis van de islam is maar zeer beperkt. De Sadaqa is vrijwillige liefdadigheid, daar was de iftar gisteren een voorbeeld van dit begrip wat niet alleen op geld betrekking heeft maar het kan maar ook in de vorm van hulp, ondersteuning en zelfs een glimlach schijnt onder Sadaqa te vallen. Nog even over die 5 zuilen, ze zijn gebaseerd op een uitspraak van de profeet Mohammed dat ‘de islam gebouwd is op 5 zuilen”. 

De ene keer schrijf ik Mohamed, de andere keer Mohammed. Beide schrijfwijzen zijn goed. Je ziet het ook bij plaatsnamen, bv Ounagha en Ounara. Dit stamt uit de Franse bezettingstijd , veel namen worden gespeld volgens Frans klankregels. Er spelen nog meer factoren mee voor de verschillende schrijfwijze van namen of plaatsnamen maar het belangrijkste is wel de omzetting van het Arabische naar het Latijnse alfabet zoals wij dat kennen.  Zo kun je ook Bastila ( het gerecht dat we gisteren gegeten hebben)schrijven of Pastila. Bastila komt dichter bij de Marokkaanse uitspraak , in het noorden zegt men meestal Pastila vanwege de Spaanse invloed vroeger. Waarschijnlijk komt het van oorsprong ook uit het Spaans , pastilla is een klein taartje. Komen we bij Tafraout, ook wel Tafraoute, dat is een minder gangbare spelling. Tafraout betekent in het Berbers, het Tamazight , kom of dal, we zijn weer, zonder uit de stoel te komen, in het keteldal.

Daar kwam Karel vanmorgen  op bezoek, we hebben weer heel wat bijgepraat. Karel en Marie José kennen we uit ongeveer 2008, ze zijn ook oud gedienden, Marokkaanse camperaars van het eerste uur. Daarna nog even op de fiets naar de stad voor wat boodschappen. Ik had warempel vergeten na het  boodschappen doen  om mijn display op de fiets te plaatsen, dat merkte ik toen we heuvelopwaarts moesten naar de groenteboer. Al fietsend de display uit mijn zak gepakt en geplaatst op de fiets, daarbij kennelijk wat slingerend, Everdien moest remmen en afstappen, knapte bandje van haar sandaal kapot. De schoenmaker heeft hem voor 10 Mad weer genaaid. 

Nu een lekker glas verse jus d’orange weer naar de cp gefietst, daar bleek dat Latifah een grote schaal couscous had gebracht bij de camper van Marjos en André, kennelijk als gebaar van dank dat we er waren wezen eten, leuk van haar. We hebben met z’n allen, minus Trui, die wat verkouden was en Everdien die niet van couscous houdt , er lekker van gegeten..

De rest van de middag gelezen in de zon, dat kon weer , er was wind en hoewel zonovergoten minder warm, 23º. Voor de verandering was de keek op de dag bij ons in de tuin, de Nederlandse politiek en zelf wijn maken waren een van de vele dingen waar het het over hadden.

Vanavond gaan Henk en ik naar René om filmopnamen en foto’s te bekijken van al het moois wat hij geschoten heeft, met zijn lens natuurlijk.

Tafraout 25-02-2026, woensdag

Gisterenavond ben ik samen met Henk naar René en Diny geweest voor het bekijken van een prachtige powerpoint presentatie die René heeft gemaakt van hun  reizen naar Marokko. Centraal daarin staat zijn interesse in de natuur, ze zijn op diverse interessante plekken in Marokko geweest waar je goed vogels kunt spotten. René heeft erg goede fotoapparatuur waar hij haarscherpe foto’s mee maakt, soms van zeldzame vogels en planten. René is evenals Henk biologieleraar geweest, we hebben erg genoten van de prachtige opnames.

Vanmorgen kwamen Gerrie een Annie afscheid nemen, mede-Achterhoekers, dankzij o.a. hun kan ik mijn dialect, plat proat’n zoals wie zeg’n, blijven beoefenen.  We beginnen ons langzaam te realiseren dat we binnenkort van deze prachtige omgeving, deze mooie plek met leuke mensen, in de eerste plaats natuurlijk onze vrienden van de Avondrood + groep, afscheid zullen nemen. Maar ook de andere ontmoetingen maken het verblijf hier tot een feest en niet te vergeten het dorp zelf. Maar gezien de windverwachtingen voor de komende 2 dagen volgens de app die we  het meest betrouwbaar achten, 80Km  p/h , zal het w.s. zaterdag worden dat we richting Taroudant zullen vertrekken. 

Vanmorgen voor de laatste keer in Tafraout naar de souk geweest, wat fruit en groenten gekocht en bij de overdekte souk kalkoenfilet. Natuurlijk kom je altijd bekenden tegen, en we ontmoeten ook nieuwe mensen. We volgen al een tijdje Bea op Polarsteps , een alleenreizende vrouw. Heel avontuurlijk heeft ze een auto gehuurd hier in Marokko waar ze naar toe gevlogen is en ze rijdt daarmee naar hotels, een naar een soort B en  B’s die ze vanuit Nederland geboekt heeft en ze komt zodoende op schilderachtige plekken. Ze is nu in een hotel in Tafarout en liep op de souk met haar nicht      die samen met haar man hier in het keteldal staat met de camper.

Vanmiddag  zijn we met Pieter en Leny gaan lunchen in een van de restaurants die open zijn en waar we taco’s hebben gegeten, heerlijk en goedkoop.  Aan het eind van de middag was de laatste keek  op de dag met de complete groep, morgen vertrekken Kees en Trui. Ter ere daarvan ontkurkte André een uitstekende files Pommery campagne. Henk maakte daarna nog een fles kruidenbitter open, ook die smaakte verwarmend. Dat mocht ook wel want de temperatuur was inmiddels gedaald na een weliswaar zonnige  dag maar met wat meer wind en duidelijk minder warm dan de afgelopen week met 21º.

Tafraout, 26-2-2026, donderdag

Vannacht om een uur of 4 begon het te stormen, geheel volgens de verwachting, daarom waren we maandag ook verhuisd. Toen we de de gordijnen open deden  was er af en toe veel stof op het terrein en zag je in de loop van de morgen de lucht langzaam dicht trekken met  Saharazand totdat we de omringende bergen niet meer konden zien. We hadden al rekening gehouden met dit weer en we hebben voor 2 dagen boodschappen in huis. We hebben slechts af en toe een foto gemaakt vanuit het huis en om de boel wat op te vrolijken hebben we nog wat foto’s van bloemetjes die we afgelopen zondag hadden gefotografeerd en nog  niet geplaatst hadden.

Hoe zit het eigenlijk met de man/vrouw verhouding in Marokko? Vooropgesteld : Marokko heeft internationale verdragen getekend die discriminatie op grond van geslacht verbieden. De praktijk is echter nog anders, en niet alleen bepaald door culturele tradities.

In een rapport uit begin februari noemt Human Rights Watch de hervormingen van de Marokkaanse Moudawana “onvoldoende” en benadrukt dat vrouwen nog steeds ongelijk behandeld worden. Ondanks hervormingsplannen van de regering blijven volgens de organisatie meerdere bepalingen in de huidige Moudawana (familiewet van 2004) vrouwen discrimineren.

Zo is het nog altijd wettelijk vastgelegd dat de vader automatisch de wettelijke vertegenwoordiger van het kind is, zelfs wanneer de moeder de voogdij krijgt na een scheiding, belachelijk natuurlijk die ontkenning van rechten van vrouwen. Dat zorgt volgens HRW voor structurele ongelijkheid binnen het gezin, zeker in gevallen waar de moeder de feitelijke zorg op zich neemt.  Ook een discriminatie van vrouwen: erfrecht blijft volgens het rapport oneerlijk: meisjes erven standaard slechts de helft van wat hun mannelijke familieleden krijgen. Daarnaast wijst het rapport op de uitzonderingsregels rond het huwelijk van minderjarigen. Hoewel de wettelijke huwelijksleeftijd op 18 jaar ligt, mogen rechters nog altijd toestemming geven om meisjes vanaf 15 jaar uit te huwelijken. HRW noemt dit een ernstige inbreuk op kinderrechten. Op het platteland gebeurt het uithuwelijken van kinderen, meisjes, vanaf 15 jaar nog regelmatig.

Wat schandalig is en indruist tegen alle rechtvaardigheidsgevoel althans IMO, is dat verkrachting binnen het huwelijk nog steeds niet expliciet verboden is. Helemaal kenmerkend voor de mannelijke heerschappij in wetgeving is dat wie aangifte doet van verkrachting ( buiten het huwelijk) het risico loopt niet als slachtoffer te worden gezien maar het risico loopt zelf aangeklaagd te worden voor ‘buitenechtelijke seks’ dat is evenals homoseksualiteit strafbaar onder het Marokkaanse strafrecht. En als we het toch over vrouwenrechten hebben , voor abortus kunnen vrouwen ook gevangenisstraffen krijgen. 

De regering heeft volgens HRW wel stappen gezet. In december 2024 werd een ontwerptekst gepresenteerd waarin onder meer wordt voorgesteld om de leeftijdsgrens voor kindhuwelijken met uitzonderingsvergunning te verhogen naar 17 jaar, en vrouwen meer rechten te geven in de zorg voor kinderen en voogdij na een scheiding. Ook zouden er strengere voorwaarden komen voor polygamie. Maar de hervormingen blijven volgens HRW op belangrijke punten achter: er is nog geen sprake van gelijke erfrechten, en het criminaliseren van relaties buiten het huwelijk blijft onaangetast. Bovendien zijn de voorstellen nog niet formeel goedgekeurd of ingevoerd. Kortom het patriarchaat in Marokko mag dan wat scheurtjes vertonen, het is nog grotendeels onaangetast. Een feitelijke gelijkheid tussen mannen en vrouwen, naast sociaal vlak ook op economisch vlak, wordt nog steeds belemmerd door culturele normen, wettelijke hiaten ( zie boven) en sociale weerstand. Ik zou het eigenlijk nog nader moeten nuanceren, kort gezegd op het platteland is de positie van vrouwen het slechtst.

We hadden gedacht dat we veel zouden lezen op deze bij vlagen stormachtige dag. Niets was minder waar , het was donderdag bezoekdag. In het begin van de middag kwamen hier Bea en haar nicht Dicky die we gisteren al even op de markt hadden gezien hier met met een vraag . We hebben naar aanleiding daarvan een tijdje gezellig  met elkaar zitten praten. Niet lang daarna kwamen Karel en Marie-José afscheid nemen omdat ze morgen vertrekken. Ook dat was een leuk gesprek, zo hadden we een prettige middag in een zandstorm.  Wie we ook op bezoek kregen waren de Kleine Zwartkop, de Grauwe Buulbuul, deze deden zich tegoed aan de dadels. Ook kwam er een Zwarte tapuit en daarna een Witkruintapuit vlakbij de camper op de grond zitten, geen van de vogels goed kunnen fotograferen door de smerige ramen. 

Want we  hadden we vandaag een zandstorm light, we hebben dit nog niet eerder meegemaakt in Tafraout, zoveel zand in de lucht dat het zicht beperkt werd en je de omgeving wazig waarnam. De temperatuur bleef steken  bij een graad 17.

Tafraout 27-02-2026, vrijdag

Het was gisterenavond niet alleen aan het stormen maar het begon ook te regenen. Om een uur of  23.00 nam de wind wat af zodat we gelukkig vannacht geen last van de wind hebben gehad. Het zicht was vanmorgen sterk verbeterd, althans als je niet door de ramen probeerde te kijken. Die waren door het effect van het zand en de regen weinig transparant meer. De camper zag er niet uit, vooral niet aan de voor- en aan  bestuurderskant waar de wind  schuin op had gestaan. Overal was bedrijvigheid op het terrein, er werd gepoetst, geschrobd waarbij zonnepanelen met voorrang werden behandeld. Zowel Pieter als Henk wilden niet dat wij zelf de zonnepanelen gingen schoonmaken en wilden dat voor ons doen, toch hartverwarmend die solidariteit. Henk was al eerste bij de camper om de zonnepanelen schoon te maken, Everdien stofte de camper af zodat hij  er weer enigszins toonbaar uitzag.

Marokko telt ongeveer 38 miljoen inwoners, bijna de helft ervan is vrouw. Daarom nog even verder over de positie van vrouwen in Marokko als vervolg op gisteren.

Positief is dat er gelijke toegang tot onderwijs is, laten we goed beginnen. Er is een instrument, de Global Gender Gap Index dat wordt gebruikt door het WEF ( verguisd door wappies, uitgerekend eergisteren is er een topman opgestapt vanwege banden met Epstein, hoor ze gnuiven) om de genderkloof te meten tussen mannen en vrouwen op verschillende terreinen. Marokko scoort niet best op die ranglijst, het neemt de 137ste plaats in van de 148 landen, er is dus een fikse gender ongelijkheid. Marokko scoort vooral slecht op economische deelname en politieke macht van vrouwen. 

Concreet betekent dit dat weinig vrouwen betaald werk hebben of actief zoeken naar werk, minder dan 1/5 deel. En dan is er ook nog eens een loonkloof, een van de grootste ter wereld, vrouwen verdienen 40% minder dan mannen. Ongeveer 16% van de leidinggevende- en topfuncties worden door vrouwen bekleed. In de gezondheidszorg zijn er wel relatief veel vrouwen werkzaam.

Ook in de politiek zijn vrouwen ondervertegenwoordigd, in het huidige parlement zijn 24% vrouwen, een wettelijk quotum dacht ik. Steeds meer stemmen in Marokko pleiten voor meer vrouwen in het parlement. De vrouwenorganisatie van de Istiqlal-partij wil dat een derde van de zetels in 2026, dit jaar zijn er verkiezingen, naar vrouwen gaat, in plaats van de huidige 24 procent. In de huidige Marokkaanse regering zitten ongeveer 28% vrouwen, een flinke stijging tov van eerdere regeringen. In de regering Jetten zitten ongeveer 46% vrouwen, ministers en staatssecretarissen, meer onder de staatssecretarissen dan onder de ministers, van de 18 ministers zijn er 7 vrouwen..

In het Marokkaanse onderwijs is de situatie veel beter, meisjes halen vaak betere diploma’s dan jongens tegenwoordig, iets wat je ook in Nederland ziet. Nu nog  diploma’s vertalen naar werk en economische gelijkheid.